پژوهشگران دانشگاه گیلان در یک طرح پژوهشی مشترک با حمایت مؤسسه تحقیقات بین‌المللی تاسماهیان، موفق به جداسازی، کشت و بررسی شرایط انجماد سلولهای زایای اولیه فیل‌ماهی شدند.
این پژوهش به سرپرستی دکتر طوبی میرزاپور عضو هیئت علمی گروه زیست‌شناسی دانشکده علوم‌پایه دانشگاه گیلان، با هدف توسعه روش‌های آزمایشگاهی برای جداسازی و نگهداری سلولهای زایای اولیه (PGC) و با رویکرد حفاظت از ذخایر ژنتیکی ماهیان خاویاری انجام شد.
فیل‌ماهی از گونه‌های ارزشمند ماهیان خاویاری دریای خزر است که طولانی بودن دوره بلوغ جنسی و برخی تهدیدهای زیست‌محیطی، حفاظت از ذخایر ژنتیکی آن را به یکی از موضوعات مهم پژوهشی تبدیل کرده است. توسعه روش‌های نوین برای نگهداری سلولهای زایا می‌تواند در مطالعات مرتبط با زیست‌شناسی تولیدمثل و برنامه‌های حفاظت و تکثیر این گونه مورد استفاده قرار گیرد.
در این پژوهش، پژوهشگران با استفاده از ترکیب آنزیم‌های تریپسین و کلاژناز، سلولهای زایا را از گناد فیل‌ماهی جداسازی کردند. همچنین نتایج بررسی‌های آزمایشگاهی نشان داد که محیط کشت L-15 از ظرفیت مناسبی برای حمایت از رشد کلونی‌های سلولی این گونه برخوردار است.
برای شناسایی و تأیید هویت سلولهای جداسازی‌شده نیز از روش‌های ایمنوسیتوشیمی و بررسی بیان ژن‌های اختصاصی سلولهای زایا، از جمله Vasa و Nanos، استفاده شد که نتایج به‌دست‌آمده، هویت سلولهای مورد بررسی را تأیید کرد.
در ادامه این مطالعه، امکان انجماد و ذخیره‌سازی طولانی‌مدت سلولهای زایا نیز مورد بررسی قرار گرفت. یافته‌های پژوهش نشان داد که استفاده از ماده محافظ انجماد DMSO، پس از فرآیند انجماد، امکان بازیابی حدود ۶۷ درصد سلول‌ها را فراهم می‌کند.
بر اساس نتایج این پژوهش، توسعه روش‌های جداسازی، کشت و انجماد سلولهای زایای فیل‌ماهی می‌تواند زمینه ایجاد بانک‌های سلولی و ژنتیکی برای ماهیان خاویاری را فراهم کند و در مطالعات آینده مرتبط با حفاظت از ذخایر ژنتیکی و فناوری‌های نوین تکثیر مورد استفاده قرار گیرد.
در واقع قرار است سلولهای بنیادی زایای به دست امده از این تحقیق، به گناد یک نوع ماهی خاویاری که دوره بلوغ ان کوتاه است و حداکثر سه ساله به بلوغ و تولید خاویار می رسد پیوند زده شود. این تکنیک، همان تکنیک استفاده از رحم اجاره ای است که طی آن از گناد ماهی با دوره بلوغ کوتاه برای اجاره گرفتن فضا جهت رشد تخمک های فیل ماهی که خاویار مرغوبی تولید می کنند استفاده خواهد شد. در واقع با این تکنیک، در زمان کوتاه به خاویار مرغوب خواهیم رسید.
نتایج این پژوهش که در نشریه علمی Environmental Biology of Fishes منتشر شده است، بخشی از تلاش‌های پژوهشی در زمینه توسعه فناوری‌های نوین برای مطالعه زیست‌شناسی تولیدمثل و حفاظت از تنوع ژنتیکی ماهیان خاویاری به شمار می‌رود.
